नेपालमा चिनियाँ दूतावास स्थापना भएको सात दशक पूरा भइसकेको छ। नेपाल र चीनबीच कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएको ७० वर्षको यो ऐतिहासिक अवसर दुई देशका लागि मात्र होइन, समग्र अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि पनि विशेष महत्वको विषय बनेको छ। हिमालले जोडेको यो मित्रता समय, शासन प्रणाली र विश्व राजनीतिका अनेक उतारचढावबीच पनि स्थिर, भरोसायोग्य र निरन्तर प्रगाढ रहँदै आएको छ।
भौगोलिक रूपमा सानो तर रणनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण नेपालका लागि चीनसँगको सम्बन्ध केवल द्विपक्षीय कूटनीतिक औपचारिकता मात्र होइन, राष्ट्रिय हित, स्थायित्व र दीर्घकालीन विकाससँग जोडिएको विषय हो। त्यस्तै, दक्षिण एसियामा स्थिरता र आपसी सहकार्यका दृष्टिले चीनका लागि पनि नेपाल एक विश्वासिलो छिमेकी राष्ट्रका रूपमा रहँदै आएको छ। यही पारस्परिक आवश्यकताले नेपाल–चीन सम्बन्धलाई समयानुकूल परिष्कृत र सुदृढ बनाउँदै ल्याएको छ।
आपसी सम्मानमा आधारित सम्बन्ध-
नेपाल–चीन सम्बन्ध आपसी सम्मान, सार्वभौम समानता र आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने सिद्धान्तमा आधारित छ। यही मूल्य र मान्यताले दुई देशबीचको सहकार्यलाई दीर्घकालीन र मजबुत बनाएको छ। चीनले सधैं नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय हितको सम्मान गर्दै आएको छ भने नेपालले पनि ‘एक चीन नीति’प्रति दृढ प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएको छ। यही आपसी समझदारी नै नेपाल–चीन सम्बन्धको आधारस्तम्भ हो।
नेपालजस्तो विकासोन्मुख राष्ट्रका लागि छिमेकी शक्तिराष्ट्रसँग सन्तुलित र सम्मानजनक सम्बन्ध कायम राख्नु चुनौतीपूर्ण कार्य हो। तर नेपाल–चीन सम्बन्धमा यस्तो दबाब वा हस्तक्षेपको अनुभूति कम देखिन्छ। चीनले नेपाललाई सधैं स्वतन्त्र निर्णय गर्न सक्ने सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गर्दै आएको छ। यही कारण नेपाल–चीन सम्बन्धलाई परम्परागत मित्रताको उदाहरणका रूपमा हेरिन्छ।
राजदूत छेन सोंगको स्मरणीय कार्यकाल-
चीनका २२औं राजदूत महामहिम छेन सोंगको तीन वर्षे कार्यकाल नेपाल–चीन सम्बन्धका दृष्टिले विशेष रूपमा स्मरणीय रह्यो। उहाँको कार्यकालमा द्विपक्षीय सम्बन्धले नयाँ उचाइ हासिल गर्यो। नेपाल आगमनसँगै व्यक्त गर्नुभएको प्रतिबद्धतालाई उहाँले आफ्नो सम्पूर्ण कार्यकालभर व्यवहारमा उतार्न सफल हुनुभयो। राजनीतिक संवादलाई सुदृढ बनाउनेदेखि आर्थिक, शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा जनस्तरीय सम्बन्ध विस्तारसम्म उहाँको भूमिका प्रभावकारी देखियो। औपचारिक कूटनीतिक भेटघाटमा मात्र सीमित नरही उहाँले नेपाली समाजका विभिन्न तहसँग संवाद गर्ने प्रयास गर्नुभयो, जसले दुई देशबीचको सम्बन्धलाई थप नजिक ल्यायो।
समृद्धिको यात्रामा सहकार्य-
राजदूत छेन सोंगले नेपालले विश्वका विभिन्न देशहरूसँग सहकार्य गर्नुपर्छ भन्ने मान्यतालाई सधैं समर्थन गर्नुभयो। मित्र राष्ट्र चीनले नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता र राष्ट्रिय हितको पूर्ण सम्मान गर्ने स्पष्ट धारणा उहाँले पटक–पटक व्यक्त गर्नुभयो। चीन नेपालसँग कांधमा कांध मिलाएर समृद्धिको यात्रामा अघि बढ्न चाहन्छ भन्ने सन्देश उहाँका अभिव्यक्ति मात्र होइन, व्यवहारमा पनि स्पष्ट देखिन्थ्यो।
नेपालजस्तो विकासशील मुलुकका लागि समृद्धिको यात्रा एक्लै सम्भव हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, लगानी, प्रविधि हस्तान्तरण र अनुभव आदान–प्रदान अपरिहार्य हुन्छ। यही सन्दर्भमा चीनसँगको सहकार्य नेपालका लागि अवसरका रूपमा देखिन्छ, तर त्यसलाई राष्ट्रिय प्राथमिकता र आवश्यकतासँग कसरी जोड्ने भन्ने प्रश्न सधैं महत्वपूर्ण रहन्छ।
‘रेन मिन’ दर्शन र जनस्तरीय सम्बन्ध
चिनियाँ राजनीतिक दर्शनमा ‘रेन मिन’ अर्थात् जनता सर्वोपरी भन्ने अवधारणालाई अत्यन्त महत्व दिइन्छ। चिनियाँ सरकारले आफ्ना नीति तथा कार्यक्रम जनताको हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढाउने अभ्यास गर्दै आएको छ। यही सोचको प्रतिविम्ब राजदूत छेन सोंगको कार्यशैलीमा पनि देखिन्थ्यो।
उहाँले नेपाली जनतालाई चीनसँग जोड्ने, चीन जान, चीन बुझ्न र चीनको विकास अनुभव गर्न सहज वातावरण निर्माण गर्ने दिशामा निरन्तर पहल गर्नुभयो। छात्रवृत्ति, सांस्कृतिक आदान–प्रदान, शैक्षिक भ्रमण र जनस्तरीय सम्पर्कमार्फत दुई देशबीचको दूरी घटाउने प्रयास उल्लेखनीय रह्यो। जनस्तरीय सम्बन्ध बलियो नहुँदासम्म राज्यस्तरीय सम्बन्ध दीर्घकालीन रूपमा मजबुत हुन सक्दैन भन्ने बुझाइ उहाँको प्राथमिकतामा रह्यो।
बीआरआई: समग्र विकासको अवसर
बेल्ट एन्ड रोड पहल (बीआरआई) को सन्दर्भमा राजदूत छेन सोंगको भूमिका विशेष रूपमा उल्लेखनीय रह्यो। उहाँले बीआरआईलाई केवल सडक, बन्दरगाह र विमानस्थल निर्माणमा सीमित पूर्वाधार परियोजनाका रूपमा होइन, समग्र आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको आधारका रूपमा व्याख्या गर्नुभयो। उहाँका अनुसार बीआरआई अत्याधुनिक प्रविधि, औद्योगिक रूपान्तरण, व्यापार विस्तार र क्षेत्रीय पहुँचमार्फत
नेपालले दीर्घकालीन विकास हासिल गर्ने अवसर हो। २१औं शताब्दीमा नेपाललाई विकसित राष्ट्रको रूपमा उभ्याउने यात्रामा बीआरआईले योगदान दिन सक्छ, तर त्यसका लागि पारदर्शिता, दिगोपन र राष्ट्रिय हितको स्पष्ट रणनीति आवश्यक छ भन्ने यथार्थलाई पनि नजरअन्दाज गर्न मिल्दैन।
शिक्षा, अनुसन्धान र उद्योगको सहकार्य
चीनले छोटो समयमै हासिल गरेको आर्थिक तथा प्राविधिक प्रगतिको पछाडि शिक्षा, अनुसन्धान र उद्योगबीचको गहिरो सहकार्य रहेको तथ्यलाई राजदूत छेन सोंगले बारम्बार औंल्याउनुभयो। यही अनुभव नेपालसँग साझा गर्न सकिएमा नेपालको शिक्षा क्षेत्र, अध्ययन–अनुसन्धान केन्द्र र औद्योगिक क्षेत्रले ठूलो लाभ लिन सक्ने उहाँको विश्वास थियो।
यस प्रकारको सहकार्यले नेपालमा सीपयुक्त जनशक्ति उत्पादन, नवप्रवर्तनको विकास र औद्योगिक क्षमताको विस्तारमा योगदान पुर्याउन सक्छ। दीर्घकालीन रूपमा यसले रोजगारी सिर्जना गर्ने, जनताको आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने र समग्र जीवनस्तर उकास्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ।
जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद
राजदूत छेन सोंगको अर्को उल्लेखनीय पक्ष भनेको जनतासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने उहाँको रुचि हो। औपचारिक कूटनीतिक घेराभन्दा बाहिर निस्केर आम नागरिक, विद्यार्थी, बुद्धिजीवी र व्यवसायीहरूसँग संवाद गर्न उहाँ सधैं तत्पर रहनुभयो। यसले कूटनीतिलाई औपचारिकताबाट बाहिर ल्याई मानवीय र जनमुखी बनायो। यसबाट उहाँ असल कम्युनिष्ट विचारमा मात्र आस्था राख्ने होइन, त्यसलाई व्यवहारमा पनि लागू गर्ने व्यक्तित्व भएको स्पष्ट देखिन्छ। यस्तो शैलीले नेपालमा चीनप्रतिको बुझाइलाई सन्तुलित र सकारात्मक बनाउने अवसर प्रदान गर्यो।
निष्कर्ष: ७० वर्षको ऐतिहासिक मित्रता
७० वर्षको नेपाल–चीन कूटनीतिक सम्बन्धको यात्रामा विभिन्न चरण, चुनौती र अवसर आएका छन्। तर आपसी विश्वास, सम्मान र सहकार्यको मूल मर्म कहिल्यै कमजोर भएको छैन। बदलिँदो विश्व व्यवस्था र क्षेत्रीय राजनीतिका बीच पनि यो सम्बन्ध स्थिर रहनु यसको विशेषता हो।
राजदूत छेन सोंगको कार्यकालले यही मित्रतालाई थप सुदृढ र जनस्तरीय बनाउने काम गर्यो। उहाँको योगदान नेपाल–चीन मैत्री सम्बन्धको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण, प्रेरणादायी र स्मरणीय अध्यायका रूपमा रहनेछ। अबको चुनौती भनेको यस मित्रतालाई नेपालको दीर्घकालीन विकास, आत्मनिर्भरता र राष्ट्रिय हितसँग कसरी अझ प्रभावकारी रूपमा जोड्ने भन्ने हो।
